Тимур Турловтың IntelliNews-ке берген сұхбаты: ол не себепті Халықаралық шахмат федерациясының президенті лауазымына кандидатурасын ұсынып отыр

Қазақстандық миллиардер Тимур Турлов ұлттық шахмат федерациясын басқарады. Алайда қазіргі президент Аркадий Дворковичке 21-ші санкция салынып, күтпеген жерден лауазымынан кеткен соң, Турлов әлемдік шахмат федерациясының басшысы лауазымына басты үміткерлердің бірі болды.

Қазақстандық миллиардер Тимур Турлов бастапқыда әлемдік шахматты басқару жоспарында болған жоқ. Маусым айының соңында акциялары Nasdaq-та саудаланатын қаржы тобы саналатын Freedom Holding Corp. компаниясының негізін қалаушы Халықаралық шахмат федерациясының (FIDE) президенті әрі үшінші мерзімге үміткер болған Аркадий Дворковичтің орынбасары қызметіне кандидат болуға келісті.

Алайда 23 шілдеде Еуропалық Одақ Ресей үкіметі төрағасының бұрынғы бірінші орынбасары Аркадий Дворковичті санкциялардың 21-топтамасына қосты. Бірнеше сағаттан соң ол өз өкілеттігін уақытша тоқтатты. Бір тәуліктен соң FIDE-дегі сайлауалды команда қайта құрылды: кандидаттар орындарымен ауысты — Турлов президенттікке кандидат болды, ал бес дүркін әлем чемпионы, президент міндетін уақытша атқарушы болып тағайындалған Вишванатан Ананд оның орынбасары қызметіне кандидат болды.

Осылайша, Қазақстан шахмат федерациясын үш жылға жетпейтін уақыт бойы басқарып келе жатқан 38 жастағы миллиардер 26 қыркүйекте өтетін сайлаудың басты үміткеріне айналды. Шешімді Шахмат олимпиадасымен қатар Самарқандта жиналатын 200-ге жуық ұлттық федерацияның делегаты қабылдайды.

Алматыда IntelliNews-ке бейнеқоңырау арқылы сұхбат берген Турлов сайлау күнтізбесіне қарағанда мәселенің экономикалық жағына көбірек қызығушылық танытатын сияқты. Оның пікірінше, демеушілік тұрғысынан шахмат — әлеуеті толық бағаланбаған нарық.

«Шахмат — бұл сонымен қатар адамдар үшін тамаша орта, — деді ол. — Шахмат жанкүйерлерінің арасында көптеген зиялы қауым өкілі бар: банк қызметкерлері, саясаткерлер, бизнес басшылары, өнер саласының өкілдері».

Оның айтуынша, компаниялар демеушілікке берілген тамаша мүмкіндікті жіберіп алып жатыр, себебі салыстырмалы түрде аз бюджетпен-ақ жаһандық деңгейде ықпал етуге болады».

Қарапайым мансап жолынан Қазақстандағы ең бай адамдардың біріне айналған Турлов бұл идеяға белсенді инвестиция құйып келеді. Акцияларының шамамен үштен екісі Турловқа тиесілі Freedom Holding. компаниясы шахматқа 75 млн АҚШ долларынан астам инвестиция құйып, жыл сайын оған шамамен 15 млн АҚШ долларын жұмсайды. Компания 2024 жылы Уолл-стритте өткен рапид пен блицтен әлем чемпионаттарын қаржыландырды, қатарынан бірнеше үміткер турниріне қолдау көрсетті, ал сәуір айында дерекқорлары төрт онжылдық бойы кәсіби шахмат инфрақұрылымының бір бөлігі болып келе жатқан Гамбургтегі ChessBase компаниясын сатып алды.

Цифрландыруды басты бағыт ету

Турловтың FIDE-ге енгізгісі келетіні — оның демеушілік туралы жалпы пікірінен әлдеқайда ауқымды. Оның айтуынша, кәсіби шахмат қазірдің өзінде жеткілікті тиімді басқарылады. Алайда FIDE-нің өзі де, оған кіретін федерациялар да ойынның онлайн форматқа көшуі бере алатын құндылықты әзірге толық пайдалана алмай отыр. Турлов шахматты толығымен цифрландырғысы келеді.

«Мен цифрландыруға, мықты цифрлық платформа құруға көмектесе аламын деп ойлаймын… бұл цифрлық өсімді реттеуге мүмкіндік береді, — деді ол. — Әйтпесе, егер біз онлайн кеңістікте айтарлықтай деңгейде ұсынылмасақ, федерацияларды қаржыландыру ешқашан сенімді әрі орнықты болмайды».

Шахматтар Netflix-тің аса танымал «Ход королевы» сериалы мен ойын үйренуге және жарыстарға қатысуға мүмкіндік беретін Chess.com платформасының арқасында қазірдің өзінде үлкен серпін алды. Алайда Турлов одан да әріге барғысы келеді.

Одан нақты мысалдар келтіруді сұрағанда, ол әр федерацияға арналған CRM-жүйелерін, федерацияларға ойыншыларды есепке алуға мүмкіндік беретін бірыңғай шахмат ID-сін, клубтарды ерікті түрде аккредиттеу жүйесін, күнтізбе жүргізуге арналған құралдар мен төрешілер тізілімдерін атады.

Бұдан кейін одан да күрделі міндет тұр. Турлов «онлайн ойын платформалары мен ұлттық федерациялар арасында өте берік байланыс» орнатқысы келеді. Ол үшін ең алдымен рейтингтердің дұрыстығын қамтамасыз ету мақсатында шахматшыларды биометриялық сәйкестендіруді енгізуді жоспарлап отыр.

Алайда бұл нақты міндеттеме де, цифрлық платформаның құрылымы да 1 тамызда Moving Chess Forward. Together («Шахматты жаңа деңгейге бірге көтереміз») ұранымен басталған оның сайлауалды науқанының жарияланған бес негізгі бағытының қатарына кірмейді.

Бағдарламаның негізгі бағыттары:

• Жаһандық институт: бірыңғай, тәуелсіз, ашық әрі беделді әлемдік шахмат ұйымын құру.
• Цифрлық инфрақұрылым: мүше федерацияларға өз міндеттерін орындауға және ресурстармен алмасуға көмектесетін заманауи құралдарды әзірлеу.
• Қаржылық орнықтылық: халықаралық бағдарламаларға, білім беруге және жарыстар өткізуге көбірек инвестиция құю үшін қаржылық негізді нығайту.
• Тең мүмкіндіктер: әрбір мүше федерацияға көлемі мен аймағына қарамастан тең дауыс беру құқығын қамтамасыз ету.
• Жарыс стандарттары: FIDE турнирлерінің сапасын арттыру, жүлде қорларын ұлғайту және ойыншылар үшін мүмкіндіктерді кеңейту.

Осы бес бағыттың ешқайсысында Турловтың өзі ықтимал алғашқы президенттік мерзімінің басты мақсаты деп атаған тағы бір мақсаты көрсетілмеген.

«Біз олимпиадалық спорт түріне айналуымыз керек және бұған мүмкіндігіміз өте жоғары деп ойлаймын, — деді ол. — Бұл тез арада жүзеге аспайды, бірақ кем дегенде алдағы төрт жылда осы мақсатқа барынша жақындағым келеді».

Бұған апаратын жол құрлықтық жарыстар арқылы өтеді: «Азия ойындары, Еуропа ойындары, Африка ойындары секілді халықаралық жарыстарда шахматтың мойындалуына қол жеткізуіміз қажет».

Турловтың пікірінше, мәселе қатысушылардың санында емес, шахматтың көрерменге қаншалықты түсінікті болуында болып отыр.

«Бүкіл әлемде жүздеген миллион адам шахмат ойнайды, бұл Олимпиадаға қатысу үшін әбден жеткілікті», — деді ол.

Алайда шахматта жоғары деңгейде ойнай алмайтын адамдарға да түсінікті болатын теледидарлық және цифрлық контент жетіспейді. Турловтың пікірінше, бұл мәселені жасанды интеллект шеше алады.

«Кейде ойынның барлық кереметтігін шын мәнінде түсіну үшін жоқ дегенде шебер болу керек, өйткені гроссмейстерлер ойынының әсемдігін бағалау оңай емес, — деді ол IntelliNews-ке. — Жасанды интеллекттің көмегімен… біз көрсетілімді қалың көрерменге қызықты ете аламыз».

Турлов мысал ретінде өз компаниясының негізгі өнімі — Freedom SuperApp-ты жиі атайды. Ол 11 миллионнан астам клиентке көрсетілетін банк қызметтерін, сақтандыруды, саяхатты және азық-түлік сатып алуды біріктіреді. Ол оны спорт ұйымын басқару туралы айтатын ұғымдарға ұқсас терминдермен сипаттайды.

«Әрбір ірі ұйым белгілі бір деңгейде тіпті шағын елге де ұқсайды», — деді ол.

Шахматқа қатысты бұл ойынның басқа компаниялардың цифрлық платформаларына интеграциялануын білдіреді. Одан әзіл-шыны аралас бір күні клиенттер қандай да бір қызметтердің ақысын төлеу үшін шахмат есептерін шеше ала ма деп сұрағанда, Турлов еш ойланбастан былай деп жауап берді:

«Иә, неге бермеске? Есептерді шешкендері үшін бірнеше гигабайт, қосымша интернет, қосымша мүмкіндіктер беруге болады».

Федерацияларға ол осындай интеграцияларды әзірлеуге арналған құралдар жиынтығы — SDK ұсынбақ. Турловтың ескертуінше, цифрландыруды елемейтін федерациялар «бұл ойынға деген бақылауын жоғалтады».

Дәстүрді жалғастыру және оның құны

FIDE президенті сайлауындағы Турловтың қарсыластары — Малкольм Пейнмен бірге сайлауға түсіп жатқан неміс кәсіпкері Ян-Хенрик Бюттнер және Гордон Тангпен бір топта үміткер болып отырған Вадим Розенштайн — өз науқандарын көп жағдайда Турлов бейнесі арқылы көрінетін дүниелерді сынға алуға негіздеп отыр.

Оның командасы негізінен Дворковичтің бұрынғы командасын қайталайды, тек кандидаттардың орындары ауысқан. Турловтың өзі мұны жоққа шығарып отырған жоқ: мүше федерацияларға жолдаған хатында ол «жаңа деңгейдегі практикалық тиімділікпен сабақтастықты» уәде етті.

Өзінен бұрынғы басшының жұмысын бағалай отырып, Турлов ол туралы жылы пікір білдірді:

«Мен әлі де Аркадийдің орасан зор жұмыс атқарғанына нық сенемін… Ол өмірінің көп бөлігін ұшақтарда өткізді. Меніңше, атқарылған жұмыстарды бағаламау өте әділетсіз болар еді».

Турловтың сыны тек жанама түрде естіледі: «Менің ойымша, әсіресе соңғы төрт жылда ынтымақтастықта белгілі бір шектеулер болды».

Ал одан әрі ілгерілеуге болатын негізгі бағыт ретінде ол тағы да технологияларды атады: «Меніңше, дамудың ең үлкен мүмкіндігі — әрине, цифрландыру».

Қаржылық жағы да бар. Турловтың байлығы шамамен 7 млрд АҚШ доллары деп бағаланады және алдағы кейбір жобаларды ол жеке өзі қаржыландырмақ.

«Менің негізгі міндетім — FIDE-ге белгілі бір қаржылық қауіпсіздік қорын қамтамасыз ету, осылайша біз күнтізбені ұзақ мерзімге, мысалы, бірден алдағы екі жылға жоспарлай аламыз, — деді ол. — Мәселе тек кәсіби мамандардың жетіспеушілігінен туындамайды. Ол болжамның жоқтығынан туындайды».

Сондай-ақ ол қарым-қатынасты қалпына келтіргісі келетін екі тарапты атап өтті: «Бізде, мысалы, Украина шахмат федерациясымен және Америка федерациясымен қарым-қатынасты қайта жандандыру үшін әлі де үлкен әлеует бар».

Ресейлік мәселе

Мәскеуде туған Турлов 2022 жылы Ресей азаматтығынан бас тартып, Қазақстан азаматы атанды. Бір жылдан кейін Freedom ресейлік еншілес компанияларын сатты.

Өзі де шеттетілген Ресей шахмат федерациясы Турловты емес, ресейлік олигарх әрі шахматтың белгілі жанкүйері Кирсан Илюмжиновты қолдады. Қалмақ Республикасы президенті лауазымына кіріскен Илюмжинов алғашқы шешімдерінің бірі ретінде өңірдегі мектеп бағдарламасына шахматты міндетті пән ретінде енгізді — оның айтуынша, бұл оқушылардың оқу үлгерімін 40%-ға арттырған. Ол бұған дейін FIDE-ні де басқарған, алайда ақырында қазіргі сайлауда өз кандидатурасын тіркей алмады.

Турлов өзін қазақстандық деп атайды, алайда Ресеймен байланысты қауымдастықтар, ең алдымен, сақталатынын мойындайды.

«Ресейдегі жағдай өте өкінішті, — деді ол. — Бірақ спортты саясаттан толықтай ажырату әлі де өте қиын».

Сонымен қатар, бір маңызды мәселе бойынша ол өз ойын анық білдірді: «Менің ойымша, бұл соғысты тоқтату өте маңызды».

Одан Кремлдің ықпалындағы адам ретінде қабылдауы мүмкін деген тікелей сұраққа Турлов былай деп нақты жауап бермеді.

Бұл арада президенттік лауазым үшін күрес барған сайын шиеленісіп барады. 7 тамызда Бюттнер FIDE Кеңесіне болжамды заң бұзушылықтарды тоқтатуды талап еткен өтініш жолдады. Ол федерация қызметкерлері мен қаражаты Турловты қолдауға пайдаланылып жатыр деп мәлімдеді. Мысал ретінде Кейптаун, Бухарест және Аддис-Абебадағы әрекеттерді келтіріп, федерацияның бейтараптығын жеті күнде жазбаша түрде растауды талап етті. Мақала жазылған сәтте тараптардың ешқайсысы бұл мәлімдемеге көпшілік алдында жауап берген жоқ.

Турловтың өмірбаянында басқа да даулы тұстар бар. Украина 2022 жылғы қазанда оған қатысты жеке санкциялар енгізді — Freedom бұл шешімді қате деп санайды. Наурыз айында АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы (SEC) компанияға және оның бас директоры ретінде Турловқа Wells Notice хабарлама жіберді. Бұл ретте оған қарсы бірде-бір сот шешімі шыққан жоқ, Турлов қандай да бір заң бұзушылықты жоққа шығарып отыр, ал ЕО немесе АҚШ тарапынан оған қатысты санкциялар жоқ.

Алдымен банк, одан кейін федерация

Турловтың негізгі бизнесі дамуын жалғастыруда: ол Орталық Азиядағы ең қарқынды дамып келе жатқан қаржы технологиясы компаниялардың бірін құрып жатыр. Бұл өңір инновациялық технологиялардың маңызды орталығына айналып келеді.

Freedom Holding дәстүрлі нарықтарынан тысқары шығуды жалғастыруда. Компания Францияның ACPR реттеушісіне банктік лицензия алуға өтінім берді, сондай-ақ Түркиядағы шағын банкті сатып алуға қажетті рұқсаттарды алды.

«Мен қазір кәсіпкер ретінде кез келген қоғамға және кез келген елге әлдеқайда көбірек пайда тигізе аламын деп шын мәнінде ойлаймын, — деді Турлов. — Шынын айтқанда, шешімдерімде де әлдеқайда еркін боламын».

Оның делегаттарға арналған негізгі ұстанымы уәделерді орындау қабілетіне негізделген.

«Егер біз бір уәде берсек, біз саясаткерлер емес, бизнестен келген адамдармыз. Уәдені орындаудың қаншалықты маңызды екенін жақсы білеміз», — деді ол.

Турлов шахмат әлеміндегі салыстырмалы түрде аз танымалдығын артықшылық ретінде көрсетеді:

«Көптеген делегатты әлі де таңғалдыра аламын деген үміттемін… Кейде сөйлесу сөйлеспегеннен жақсы».

Турлов шахматтың оған не үйреткені және осы тәжірибеден Самарқандта нені пайдаланғысы келетіні туралы сұраққа өзіне берген ескерту іспетті жауап айтты:

«Әсіресе FIDE сияқты ұйымдарды басқарғанда, қателіктеріңіз көбіне әртүрлі адамдармен қарым-қатынасқа байланысты болады. Шахматшылардың көбі шын мәнінде қарым-қатынасқа аса мән бермейді… Бірақ федерацияда әсіресе қарым-қатынасқа назар аудару қажет. Біздің бүкіл жұмысымыз да осы».

«Қателіктер тек айғақтарға қатысты болмауы мүмкін, — деп қосты ол. — Қарым-қатынаста да қателік кетуі мүмкін. Егер шаршап немесе ауырып тұрсаңыз, өз адамдарыңызбен, достарыңызбен, әріптестеріңізбен, өз ортаңызбен сөзге келудің қажеті жоқ».